قاچاق داروی تقلبی؛ چالشی حیاتی

هر روز عده ای از مردم نقاط گوناگون دنیا، از پکن تا نیویورک با مرگی خاموش از پا در می آیند. هر روز جان بیماران در مزارع آفریقا یا ویلاهای مجلل آمریکای جنوبی تهدیدمی شود. علت این مرگ خاموش، داروهای تقلبی است. برخلاف کیف یا ساعت تقلبی، داروهای تقلبی داوطلب خریدی در بازار ندارد. هیچ کس فقیر یا غنی، چینی یا آفریقایی و آمریکایی داوطلب خرید آن نیست. خریداران این کالا همواره بر این باورند که جنس اصل خریده اند. انگیزه این تقلب، پیچیده نیست. امروزه ساخت داروهای تقلبی تجارت بزرگی است که به احتمال قوی به سرعت در حال گسترش است. طبق آمار مرکز دارو و منافع عمومی در آمریکا حجم پول در گردش قاچاق این نوع داروها تا سال ۲۰۱۰ به ۷۵ میلیارد دلار خواهد رسید. ساخت و قاچاق داروها با مواد اولیه داروسازی تقلبی با شرایط تولید و حمل آسان و ریسک پایین سود سرشاری را نصیب قاچاقچیان می کنند. در برخی کشورها مجازات تولید یک تی شرت با مارک تقلبی، بیش از دستگیر شدن با داروی تقلبی درمان سرطان است. این مساله ریشه در ابهام قانونی دارد که در برخی جنبه ها مسوولان را برای کیفیت داروها مورد مواخذه قرار می دهد و در برخی دیگر، صادرات به خصوص صادرات دارو را مقدم بر هر امر دیگر حتی سلامت عمومی می داند. ای کاش موضوع فقط جایگزین کردن مواد موثر با مواد بی اثر یا بی ضرر بود، موارد بسیاری را می توان نام برد که مواد جایگزین نسبت مواد اصلی اثری سمی و کشنده دارند و اغلب منشأ این جایگزین ها را نمی توان مشخص کرد که شاید یکی از علل آن، مراحل گران قیمت و طولانی تشخیص مواد تقلبی تشکیل دهنده داروها است. در سال ۱۹۹۵ ماده ای به نام گلیسیرین که حلال مورد استفاده بسیاری از صنایع داروسازی و غذایی است با وجود تمام پیش بینی ها و سختگیری اداره نظارت بر غذا و داروی آمریکا به صورت سمی از چین به ایالات متحده وارد شد. تنها یکی از شرکت های داروسازی مصرف کننده این حلال با آزمایش دوباره و هوشیاری توانست در این محموله ها به وجود دی اتیلن گلیکول که ماده ای سمی است پی ببرد. همین امر موجب شد FDA از تمام شرکت های داروسازی بخواهد با توجه به اینکه دولت نمی تواند بر واردات تمام محموله های مواد اولیه داروسازی نظارت دقیق کند، آنان را پیش از مصرف دوباره آزمایش کنند. وجود این ماده سمی اولین بار ۷۰ سال قبل به فوت هفتاد نفر منجر شده بود. مورد دیگر در کشور پاناما سال ۲۰۰۴ بود که وجود ماده ای سمی در شربت های سرماخوردگی جان مصرف کنندگان را تهدید می کرد و موضوع، آن قدر جدی بود که دولت پاناما علاوه بر هشدار از طریق رسانه های عمومی به کمک داوطلبان سازمان های غیردولتی با جستجوی خانه به خانه حتی در مناطق دورافتاده این شربت های سرماخوردگی را تا جایی که می توانست جمع آوری کرد. در بعضی مناطق آفریقا به خصوص درباره بیماری های کشنده ای مانند مالاریا، سل یا ایدز قاچاق داروهای تقلبی یا داروهای با تاثیر کم، یکی از معضلات مهم بهداشت منطقه است. در این کشورها می توان بیشتر داروها حتی داروهای حساس را از دستفروشان کنار خیابان یا رانندگان کامیون که بین کشورها تردد می کنند یا از داروخانه ها بدون ارایه نسخه خریداری کرد. داروهای تقلبی در کشورهای پیشرفته اگر چه مشکل داروهای تقلبی بیشتر در کشورهای در حال توسعه دیده می شود ولی اطمینان مردم کشورهای صنعتی از سلامت داروها، آنان را نیز در معرض خطر قرار داده است. ورود این نوع داروها به بازار کشورهای صنعتی و پیشرفته مانند انگلستان یا ایالات متحده بیشتر از طریق خرید اینترنتی داروها از طرف مصرف کنندگان انجام می گیرد. امروزه در این کشورها داروهایی که بدون نشانی معتبر سازنده آن و از طریق سایت های اینترنتی خریداری می گردند ۵۰ درصد داروهای تقلبی را شامل می شوند. در برخی قسمت های آفریقا، آسیا و آمریکای شمالی بیش از ۳۰ درصد داروهایی که از طریق خرده فروشان به فروش می رسند، تقلبی هستند. فروش این داروها که اغلب به وسیله خرده فروشان و افراد غیرمتخصص و بدون تجویز پزشک انجام می گیرند، برای مردم کشورهایی که درگیر مساله فقر هستند همواره اغواکننده بوده است. برخی قدرت مالی مراجعه به پزشک یا خرید داروها با مجوز رسمی را ندارند و بعضی مبتلا به بیماری های مانند ایدز هستند که ترجیح می دهند دارو را بدون ذکر نام خود حتی به پزشک از بازار سیاه خریداری کنند. داروهای تقلبی در بازار از همه نوع می توانند باشند داروهای گران قیمت ـ تناسب اندام ـ ضد سرطان ـ آنتی بیوتیک ها ـ داروهای ضد افسردگی ـ تعدیل کننده کلسترول خون ـ هورمون ها ـ استروئیدها نوع ارزان قیمت ـ داروهای ژنریک ـ مسکن ـ آنتی هیستامین ها راه های مقابله با قاچاق دارو قاچاق داروهای تقلبی در آینده ای نزدیک به یکی از چالش های مهم نظام سلامت عمومی در جهان تبدیل می شود. واضح است که تنها راه مقابله با به خطر انداختن جان بیماران، تلاش هماهنگ و جهانی است. سازمان بهداشت جهانی (WHO) به همراه گروه بین المللی ضربت ضد قاچاق داروهای تقلبی (International Medical Products Anti counterfieting Taskforce) مسوولیت این امر را بر عهده دارند. نمایندگان ۳۰ کشور جهان برای راه اندازی مرحله تازه مبارزه علیه قاچاق داروهای تقلبی در دسامبر ۲۰۰۷ در لیسبون گرد آمدند. در این کنفرانس درباره راهکارهای متنوعی از جمله الگوهای دقیق تر قانون گذاری و الزام در اجرای مجازات ها و برخی دیدگاه های عملی برای حل این مشکل بحث شد. در اولین قدم کشورها با تدوین قوانین جدید، باید با قاچاق داروهای تقلبی به عنوان یک جرم، مقابله و مجازات های متناسب با آن را اعمال کنند. هر نوع سهل انگاری در چرخه دارو از زمان ورود مواد اولیه تا تولید، پخش و ارایه به خریداران باید با نظامی با نظارت دقیق از بین برود. این کار نیازمند هماهنگی میان دولت، قانون گذاران، محاکم قضایی و مسوولان دیگر است و غفلت در هر مرحله سبب رخنه عوامل قاچاق و کاهش دستاوردهای این تلاش هماهنگ می شود. دولت ها نمی توانند در همه موارد مواد تقلبی در مواد اولیه وارداتی یا تولید شده را پیگیری کنند و این شرکت های خصوصی واردکننده یا تولید کننده دارو هستند که باید در این تلاش همگانی با آزمایش دوباره مواد سمی در مواد اولیه، نقش نظارتی مضاعفی در این چرخه ایفا کنند. آموزش همگانی از رهبران سیاسی تا پزشکان و بیماران در مورد خطر این پدیده رو به رشد می تواند از تاثیر سوداگران دارو بکاهد و از آنجا که سلامت و جان همه ما در خطر است همگی با همکاری هم باید این مشکل را از پیش پا برداریم. پس از ورود مقادیر زیاد گلیسیرین آغشته به ماده سمی دی اتیلن گلیکول از چین در سال ۱۹۹۵ ، موج تحریم داروهای چینی در افکار عمومی آمریکایی ها بالا گرفت. ولی واقعیت این است که چین صادر کننده حجم بزرگی از داروهای با کیفیت بالا به آمریکا است و اصولا اعلام این تصمیم غیرعاقلانه و غیرممکن بود. در ضمن منابع مواد اولیه غیراستاندارد و سمی تنها در کشور چین نیست و از راه های دیگر نیز این مواد می توانند وارد چرخه داروسازی شوند. برای مثال، اینترنت و ماهواره با تبلیغات شبانه روزی داروهایی با عناوین وسوسه برانگیز که منبع تولید آنها مشخص نیست را تبلیغ می کنند. منتقدان سازمان بهداشت جهانی (WHO) معتقدند که این سازمان از تمام توان خود برای دخالت در چرخه مواد تقلبی دارویی استفاده نمی کند؛ امری که همواره از سوی این سازمان رو شده است. ولی تنها حضور WHO کافی نیست. پس از کشف هر محموله بزرگ مواد تقلبی و یا هنگامی که بر اثر ورود این مواد به داروها جان عده ای به خطر می افتد، بحث ها بر سر اینکه عاقبت چگونه باید به این داستان غم انگیز پایان داد، دوباره از سر گرفته می شود؛ جلسات متعددی برگزار می شود و تبادل آرا صورت می گیرد. از آن هنگام که (در ۷۰ سال پیش) بر اثر مصرف دی اتیلن گلیکول ۱۰۰ نفر جان خود را از دست دادند، جامعه جهانی در پی یافتن راه حلی برای این مشکل است. منبع: ۱) دکتر هوارد زوکر معاون مدیرکل WHO و رییس گروه بین‌المللی ضربت ضد تولید و قاچاق دارو ۲) نیویورک تایمز‌، دسامبر ۲۰۰۷ ۳)نیویورک تایمز، می ۲۰۰۷